Didaktief, december 2009. Beginnende leraren krijgen nogal eens het advies: leg eerst de zweep erover, dan kun je later de teugels wel laten vieren. Dat blijkt toch geen goed idee. Onderzoek van Tim Mainhard suggereert juist dat je beter meteen wat vriendelijker kunt zijn. ‘Van een goede sfeer in de klas heb je later alleen maar profijt.’

Het contact dat een leraar met zijn klas heeft, gaat er in de loop van het schooljaar meestal niet op vooruit. Sterker nog, de sfeer in klassen waarmee de docent bij aanvang al overhoop ligt, verslechtert eerder dan dat deze verbetert. En het lijkt erop alsof dat tij niet makkelijk te keren is.
Tot deze conclusies komt Tim Mainhard, die aan de Universiteit Utrecht promoveerde op een onderzoek naar klas-docentrelaties in het voortgezet onderwijs. ‘In de meeste klassen is de sfeer heel stabiel’, legt hij uit. ‘Dat is fijn als je bij aanvang van het schooljaar meteen een goed contact met je klas hebt, want dat vergroot de kans dat de sfeer goed blíjft. Aan de andere kant is het moeilijk het contact te verbeteren als je meteen al niet zo best met je leerlingen kunt opschieten.
Je moet dan alles uit de kast trekken om te voorkomen dat de relatie er niet nog beroerder op wordt.’Mainhard legde leerlingen van 48 klassen uit het voortgezet onderwijs op diverse momenten tijdens het schooljaar een vragenlijst voor. Daarnaast analyseerde hij video-opnamen van docenten en onderwierp hij leerlingen aan een experiment waarbij ze videofragmenten van een leerkracht in actie moesten beoordelen. Dit alles om na te gaan hoe de prille relatie tussen docent en klas ontstaat, en hoe deze relatie zich tijdens het schooljaar ontwikkelt. Uit eerder onderzoek was al gebleken dat het contact tussen leraar en klas de leerprestaties en motivatie van leerlingen beïnvloedt. Vooral de emotionele nabijheid van de leerkracht en de mate waarin hij of zij controle heeft over de gang van zaken tijdens de les zijn van belang. Hoe prettiger de sfeer, hoe geïnteresseerder de leerlingen zijn. En hoe duidelijker het optreden van de docent, hoe meer ze van de les opsteken.

SPIRAAL
‘Op lerarenopleidingen is een bekend motto: Don’t smile before Christmas’, vertelt Tim. ‘De boodschap die veel aankomende leerkrachten krijgen is dus om in het begin vooral streng te zijn en duidelijk te maken dat je niet met je laat spotten. Mijn onderzoek suggereert juist dat je beter meteen wat vriendelijker kunt zijn. Van een goede sfeer in de klas heb je later alleen maar profijt.’
Zo werkt het een prettig contact met je klas in de hand als je voor klierende leerlingen niet de hele les stillegt. Je kunt beter de lastpost in kwestie even apart nemen en terechtwijzen. ‘Onopvallend streng zijn is het devies’, zegt Tim. ‘Wel laten blijken dat je alles door hebt, maar er geen halszaak van maken.’ Verder moet je strijd met leerlingen zien te voorkomen. En is het handig als je oog voor ze hebt. ‘Leerlingen willen gezien en gehoord worden, ze willen zich serieus genomen voelen. Als docent moet je dus goed kunnen luisteren en begrip voor ze tonen. Je moet wel de leiding nemen, maar op een vriendelijke manier. Zo raken ze geïnteresseerd in je vak en steken ze het meest van je les op.
’Sta je met een klas aan het begin van een schooljaar meteen al op voet van oorlog, dan rest je niets anders dan drastische maatregelen te nemen. Je kunt om ondersteuning vragen, je lessen op video opnemen en zo proberen te achterhalen wat je anders zou kunnen doen. Of je kunt meteen radicaal van aanpak veranderen. ‘Subtiele veranderingen registreren mensen vaak niet’, legt Mainhard uit. ‘Je moet echt vrij extreem afwijken van wat je normaliter zou doen.' /Iris Dijkstra